Algemeen Het dijkdorp 't Zand ontstond in de middeleeuwen langs twee dijken in de Fivelboezem. Een oost-west lopende dijk, die tussen 1192 en 1249 is aangelegd, werd later veranderd in de Molenweg. De haaks daarop gelegen dijk uit 1249 werd de Hoofdstraat. Het dorp ontwikkelde zich hoofdzakelijke langs deze wegen en langs de Oosterstraat. Tot het kerspel 't Zand behoorde ook het gehucht Zijldijk. Exterieur De Hervormde kerk (Hoofdstraat 41), oorspronkelijk gewijd aan Maria, is een eenbeukige kerk met driezijdig gesloten koor en een vrijstaande toren. Het romano-gotische schip dateert uit het derde kwart van de dertiende eeuw. Het muurwerk heeft in de benedenzone spaarvelden afgedekt met rondboogfries en daarboven rondboogvensters en -nissen met kraalprofielen en siermetselwerk. Met name de nissen vallen op vanwege het bijzonder inventieve metselmozaïek: horizontale en verticale keperpatronen in verschillende steenformaten, met diagonaal of rechtstandig vlechtwerk en met ruitvormig tegelverband, waarbij vaak het kleurarrangement meespeelt. Het hoger opgetrokken gotische koor met de hoge spitsboogvensters dateert uit de vijftiende eeuw. De kerk is 1962-1967 gerestaureerd naar plannen van R. Offringa. De vrijstaande toren heeft twee geledingen en een zadeldak met dakruiter voorzien van een deels opengewerkte spits. De toren dateert uit de eerste helft van de dertiende eeuw. Gedenkstenen vermelden 'Ao 1714 is dese toorn nieuws gerepareert' en 'Ao 162 gerenoveert'. De grote klok uit 1501 kwam er in 1821 in te hangen en was afkomstig van de kerk te Leermens, waar toen een van de oude kerktorens werd afgebroken.
klik op een foto voor de diaserie van het exterieur
Interieur Het schip wordt overdekt door meloenvormige koepelgewelven met elk acht ronde ribben. Het koor heeft vierdelig en een zesdelig kruisribgewelf. Zowel op de gewelven als op de muren zijn beschilderingen uit diverse periodes, waaronder de romano-gotisch, bewaard gebleven. Er zijn afbeeldingen van heiligen en het Laatste Oordeel en vijftiende-eeuwse schilderingen op de koorgewelven van ondermee de symbolen van de evangelisten en Christus als Man van Smarten. Tot de inventaris behoren verder een neoclassicistische preekstoel met bijbehorend doophek uit 1823. Het orgel werd blijkens een opschrift in 1662 gebouwd, waarschijnlijk ter vervanging van een oude instrument. Historisch feiten wijzen in de richting van orgelbouwer H. Huis. Uit het instrument is af te leiden dat er in de eerste helft van de achttiende eeuw vernieuwingen plaatsvonden, waarschijnlijk door A.A. Hinsz. Uit die tijd dateert ook het Davidsbeeld op het rugwerk van het orgel. In 1785 ontving F.C. Schnitger Jr. een flink bedrag. Blijkens het kerkarchief werd het instrument in 1791/1792 verbouwd door H.H. Freytag en F.C. Schnitger, waarbij pijpwerk uit 1662 is gebruikt. Blijkens het memorieschild boven de klaviatuur werd het orgel toen verplaatst: '1791 is dit orgel verplaatst uit het midden der kerke en gerenoveert als de Hoog Edl=Gestr=Heer Hindik van Sysen oud Raadshr= der stad Gron. Heer van Onnema & & en de Heer Jan Ebels Kerkvoogden waaren J.H.S. Wychgel pastor'. De vermelde plaats van de het orgel 'in het middel der kerke' kan een groot oxaal dwars door de kerk betreffen, maar het kan ook een noordgalerij geweest zijn, zoals in de krk te Middelstuk is tevoorschijn gekomen. In mei 1792 volgde de eindkeuring door J.W. Lustig. In 1989/1990 restaureerd de Fa. bakker & Timmenga het orgel.
klik op een foto voor de diaserie van het interieur
Bronnen Monumenten in Nederland (ISBN: 90-400-9258-3) Het Groninger orgelbezit van Adorp tot Zijldijk Alle Middeleeuwse kerken van Harlingen tot Wilhelmshaven (ISBNL 978-90-330-0558-9)
