Algemeen Het wegdorp Harkstede is in het begin van de twaalfde eeuw op een zandrug ontstaan. De daar gelegen borg Klein Martijn werd in 1680 gekocht door Henric Piccardt en Anna Elisabeth Rengers, en in 1896 afgebroken. Langs de Hoofdweg kwam in de negentiende eeuw enige bebouwing tot stand, en na de Tweede Wereldoorlog verscheen er nieuwbouw aan de zuidzijde van het dorp.
Exterieur De Hervormde kerk (Hoofdweg 63) is een geheel onderkelderde kruiskerk met een driezijdig gesloten koor, een gedrongen toren aan de zuidzijde en een even grote aanbouw aan de noordzijde. De sobere toren stamt uit de eerste helft van de dertiende eeuw en kreeg later een tentdak met opengewerkte dakruiter. Getuige een gedenksteen met het wapen van de stad Groningen werd de toren in 1657 hersteld. De onderste verdieping heeft lange tijd als cachot gediend. De oorspronkelijk eveneens dertiende-eeuwse kerk werd in 1601 gesloopt. In de jaren tussen 1692 en 1700 verrees de huidige, rijzige kerk in zeer late gotische trant naar plannen van metselaar Henric Couer en timmerman Geert van der Aa. De stichters van deze kerk, Henric Piccardt en Anna Elisabeth Rengers, worden gememoreerd bij de laat-maniëristische ingangspoort met opschrift en wapensteen uit 1694. De buitentrap aan de westzijde van de kerk leidt naar een negentiende-eeuwse galerij of ‘klunderbeun’, die nodig werd toen de kerk na 1824 dienst ging doen als parochiekerk voor Harkstede en Scharmer. In 1933 zijn kerk en toren gerestaureerd naar plannen van A.R. Wittrop Koning, waarbij in de kerk de wanden en kruisribgewelven zijn ontpleisterd en gewit.
Interieur Vanwege de nevenbestemming als mausoleum van de stichtersfamilie is de kerk volledig onderkelderd; ook het onderste deel van de noordelijke aanbouw is daartoe ingericht. In die kelder staan de grafkisten van Anna Elisabeth en Henric (overleden in respectievelijk 1704 en 1712). De aanbouw bevat verder de kerkenraadskamer en daarboven een bibliotheek/woonvertrek met aan de kerkzijde het orgel. Tot de kerkinventaris behoren een doopbekken, afkomstig uit de kerk van Scharmer (1641), een rij gesneden preekstoel naar ontwerp van Allert Meijer (omstreeks 1700) en een bijbehorende herenbank (noordelijk uitbouw). Het in 1695 door Arp Schnitger gebouwde orgel, met een kas naar ontwerp van Allert Meijer en voorzien van de wapens van Piccardt en Rengers, is in 1907 door M. Eertman verbouwd. Bijzonder is dat de klaviatuur zich aan de achterzijde van het orgel bevindt. De organist begeleidde de gemeente dus vanuit de bibliotheek. Tijdens de werkzaamheden van Eertman werd de gehele boekenvoorraad echter verkocht, waardoor er een einde kwam aan de unieke situatie kerkorgel – bibliotheekorgel. Aan de noordzijde van het koor staat de grafsteen van Johan Hora Siccama van Harkstede (overleden in 1880).
klik op een foto voor de diaserie
Bronnen Monumenten in Nederland (ISBN: 90-400-9258-3) Het Groninger orgelbezit van Adorp tot Zijldijk
