Exterieur Het reeds in de dertiende eeuw ontstane ‘hospitael ten Hillighen Gheeste’ (Pelsterstraat 39-42) werd het grootste gasthuis van de stad Groningen. Een grote ziekenzaal stond naast de, reeds in 1267 genoemde, kapel aan de Pelsterstraat. Het gasthuis had aanvankelijk vooral de functie van ziekenverpleging. Rond 1625 werd begonnen met de vernieuwing en herinrichting van dit gasthuis. Ongeveer vijf jaar later werden de werkzaamheden afgerond. De hospitaalfunctie kwam te vervallen en de ziekenzaal werd in 1628 verkocht en ingericht tot stadsmagazijn. In de negentiende eeuw verrees op die plaats een kweekschool. In 1624 werd ook de zogenaamde ‘provisorhof’ verkocht. Deze appelhof stond onder toezicht van de provisor van het gasthuis en lag aan de andere zijde van het gasthuiscomplex. Na de Reductie diende dit gasthuis ‘ter huisvesting en onderhoud van zeer veele oude burgermannen en vrouwen’. Deze ‘conventualen’ konden zich voor een bepaald bedrag inkopen om van de verzorging van de oude dag verzekerd te zijn. In 1645 brandde het bakhuis ‘ten zuyden van ’t gasthuis staende’ volledig af. Uit diverse opschriften in het complex blijken vernieuwingen in de achttiende eeuw. De schouw in de voogdenkamer is bijvoorbeeld gedateerd 1751. In de jaren 1773-1774 werd de kapel aan de oostzijde verlengd tot de voorgevel op één lijn kwam met de voormalige ziekenzaal. In de achttiende eeuw werd aangetekend: ‘gebouwen, tot dit gestigt oorsprongelyk behoorende, zyn door de Regeering tot andere einden aangetast geweest, als tot eene korenschuur, ammunitiemagazyn, giethuis, en laatstelyk tot een werkhuis. Het Stads-magazyn, in de Pelsterstraat is geweest een gedeelte van het Heilige Geest-gasthuis. Over de aldaar zynde ammunitie heeft een stads Artilleriemeester de zorg’. Een uitgebreide mededeling op de poort van het voormalige kerkhof vermeldt de herinrichting van het gasthuis aan het begin van de zeventiende eeuw: ‘Ao Domini 1626 is dit kerckhof geplaneert end die kercke gerepareert. In 1627 is dat orgel als nyes gemaket. 1628 sinnen die binnen cameren end woningen getimmert. 1629 is dese poorte geset’. In 1855 is de in 1773-1774 naar de straat toe verplaatste oostgevel gewijzigd in neoclassicistische vormen, naar een ontwerp van K. Maris. Interieur Het in 1859-1860 naar plannen van J.F. Scheepers gewijzigde interieur met stucplafond en gestucte wanden bevat een, waarschijnlijk uit het tweede kwart van de zeventiende eeuw vervaardigde preekstoelkuip. Van het oorspronkelijk in 1627 gebouwde orgel bleef niets bewaard. In 1693 bracht Arp Schnitger een nieuw Rugwerk aan en in 1711-1712 verving hij het oude Hoofdwerk door een groter. In 1773-1774 werd de kerk verbouwd en het orgel overgebracht van noordwand naar de westmuur. De verplaatsing werd uitgevoerd door A.A. Hinsz. In de jaren 1859-1860 werd het kerkinterieur vernieuwd. Tijdens de restauratie van het complex in 1972-1988 kwamen de restanten van een oud steenhuis tevoorschijn. Tegenwoordig houden de Eglise Wallonne en de Vrijzinnig Hervormden hier kerkdiensten.
klik op een foto voor de diaserie
Bronnen Monumenten in Nederland (ISBN: 90-400-9258-3) Het Groninger Orgelbezit van Adorp tot Zijldijk
